Turystyka krajoznawcza

Wszystkie rodzaje wędrówek turystycznych są odbywane najczęściej w małych kilkuosobowych grupach. Grupy kilkunasto-czy kilkudziesięcioosobowe spotyka się głównie wśród młodzieży odbywającej wędrówki piesze oraz w turystyce autokarowej. Wędrówki odbywają się najczęściej po szlakach turystycznych (w turystyce górskiej i wodnej jest to reguła).
Górskie i nizinne ścieżki piesze oraz ścieżki narciarskie stanowią w większości urządzenia turystyczne, budowane specjalnie dla potrzeb ruchu turystycznego, jakkolwiek niektóre odcinki są również naturalne. Ich zagospodarowanie polega na przetraso-waniu szlaku, urządzeniu i umocnieniu pasa drożnego oraz oznakowaniu turystycznym. Opiekunem górskich i nizinnych szlaków turystycznych jest Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze.
Specjalnym elementem komunikacyjnego zagospodarowania rejonów górskich są osobowe koleje linowe, nazywane potocznie wyciągami turystycznymi. Urządzeń tych jest w Polsce na razie bardzo mało, dlatego obecnie wielką atrakcją jest jeszcze dla wielu użytkowników sam przejazd. Podstawowa funkcja wyciągów polega jednak na ułatwieniu pokonania dużych różnic wysokości w turystyce górskiej. Ułatwienie to jest dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, korzystając z wyciągu przebywa się w ciągu niewielu minut przestrzeń wymagającą niekiedy kilkugodzinnego podejścia. Po drugie, przejazd wyciągiem nie jest połączony z żadnym wysiłkiem ani też nie wymaga specjalnej sprawności fizycznej. W ten sposób dzięki wyciągom rzesze turystów o ograniczonej sprawności fizycznej lub nie dysponujących większą ilością czasu mogą docierać do miejsc o najwyższej skali walorów krajobrazowych.

Organizatorzy wycieczek korzystają często z pomocy biur obsługi ruchu turystycznego.
Celem zdecydowanej większości wycieczek krajoznawczych są główne ośrodki kultury i gospodarki narodowej, np. Warszawa, Kraków, Poznań, Wrocław, Gdańsk, Szczecin, oraz główne ośrodki rejonów o szczególnych walorach środowiska geograficznego, np. Zakopane ? Tatry, Białowieża ? Puszcza Białowieska, Trójmiasto ? Wybrzeże Bałtyckie.
Cechą charakterystyczną większości wycieczek są długie przejazdy oraz krótki pobyt w punkcie docelowym. Długie przejazdy spowodowane są tym, że ruch wycieczkowy koncentruje się przede wszystkim w kilkunastu ‘Ośrodkach. Jedną z głównych przyczyn krótkiego trwania wycieczek jest brak dostatecznie rozbudowanej bazy noclegowej w centrach i ośrodkach krajoznawczych.
W pracach nad zaspokojeniem potrzeb krajoznawczych w zakresie bazy materiałowej należy zwrócić uwagę na to, że na wycieczkę taką składa się: przejazd pociągiem lub autobusem do punktu docelowego i z powrotem (często przejazdy pochłaniają ponad połowę czasu przeznaczonego na wycieczkę) oraz pobyt w punkcie docelowym, przeznaczony głównie na intensywne zwiedzanie, uczestniczenie w imprezach itp.

Z powyższych rozważań wynikają wnioski o istotnym znaczeniu dla ustalenia prawidłowych zasad wyposażenia kraju w obiekty i urządzenia obsługowe dla potrzeb turystyki ‘krajoznawczej.
Oprócz czynników omówionych w poprzednim punkcie istotne znaczenie dla programowania urządzeń obsługowych dla wycieczek krajoznawczych mają jednak jeszcze dwa czynniki: czas zwiedzania oraz przepustowość obiektów krajoznawczych,
Czas zwiedzania oznacza ilość czasu, jaka jest potrzebna uczestnikowi wycieczki turystycznej na zwiedzenie obiektu, miejscowości lub obszaru krajoznawczego. Przy ocenie tego czasu bierze się pod uwagę zainteresowania osób o przeciętnym poziomie wykształcenia.
Ustalenie niezbędnego czasu zwiedzania jest stosunkowo najprostsze w odniesieniu do pojedynczych obiektów, znacznie bardziej złożone natomiast w odniesieniu do zespołu krajoznawczego, miejscowości lub rejonu. Czas zwiedzania może być bardzo różny i wynosić od kilkunastu minut do kilkunastu dni w zależności od rodzaju i charakteru konkretnych walorów krajoznawczych i stopnia ich przystosowania do potrzeb ruchu turystycznego.
W zależności od czasu zwiedzania zmienia się program wyposażenia w urządzenia obsługowe rejonów, miejscowości, zespołów i pojedynczych obiektów krajoznawczych

Zarówno krajowe, jak i zagraniczne wycieczki krajoznawcze po Polsce są obecnie tylko w niewielkim stopniu uprawiane indywidualnie lub w małych kilkuosobowych grupach. Dominującą formą turystyki krajoznawczej są wycieczki zbiorowe: głównie autokarowe i kolejowe, coraz częściej również samolotowe, obejmujące zazwyczaj tyle osób, ile wynosi pojemność podstawowego środka lokomocji.
Przykład krajów zachodnioeuropejskich o bardzo rozwiniętej turystyce krajoznawczej wskazuje na to, że również w warunkach istnienia wielkiej liczby samochodów osobowych prywatnych, wycieczki zbiorowe odgrywają istotną rolę. Jest to uzasadnione głównie dwiema przyczynami. Po pierwsze ? koszt udziału w wycieczce zbiorowej jest znacznie niższy aniżeli koszt podobnej wycieczki zorganizowanej indywidualnie. Po drugie ? na obszarach dużej koncentracji ruchu krajoznawczego turysta idywidualny natrafia na liczne i różnorodne trudności i kłopoty komunikacyjne, kwaterunkowe itp.
Dlatego też, mimo że turystyka krajoznawcza uprawiana indywidualnie może dać o wiele więcej przeżyć i wrażeń niż uczestnictwo w wycieczce zbiorowej, jest ona obecnie i będzie również w przyszłości uprawiana głównie przez osoby dysponujące w pierwszym rzędzie odpowiednim doświadczeniem, a ponadto również odpowiednimi środkami materialnymi.

Przeprowadzony w rozdziale II ogólny przegląd głównych rodzajów walorów krajoznawczych pozwala uświadomić sobie, jak bardzo wiele terenów, obiektów, przedmiotów i imprez jest obecnie lub może stać się w przyszłości celem wyjazdów krajoznawczych. Brak jest jeszcze inwentaryzacji walorów krajoznawczych Polski, nie ulega jednak wątpliwości, że jest ich w sumie wiele tysięcy.
W tej sytuacji zachodzi konieczność oceny ich znaczenia z punktu widzenia zainteresowań i potrzeb ruchu turystycznego. Praca ta musi wyjść z założenia, że podstawowym celem turystyki krajoznawczej naszego społeczeństwa jest poznanie ojczystego kraju. Tak więc głównym kryterium oceny walorów krajoznawczych powinna być ich rola w procesie poznawania środowiska geograficznego Polski, jej historii, kultury, gospodarki i ludności.
Oparta na tym kryterium ocena musi również uwzględniać fakt, że poznawanie kraju jest procesem długotrwałym, trwającym praktycznie całe życie człowieka. Niezbędne jest więc w pierwszej kolejności wyznaczenie tych walorów krajoznawczych, które powinien poznać każdy obywatel naszego kraju, w zasadzie już w okresie uczęszczania do szkoły. Dotyczy to najbardziej chrakterystycznych regionów krajoznawczych, najważniejszych zespołów historyczno-zabytkowych, największych miast, nowoczesnych ośrodków przemysłowych. Podkreślić przy tym trzeba, że walory te są również najważniejszymi celami krajoznawczymi zagranicznych turystów w Polsce.